Η αναγκαιότητα και τα όρια της κριτικής


Θα ήθελα  να μοιραστώ  μαζί σας  αποσπάσματα από το κείμενο του Μανόλη Ανδρόνικου  που γράφτηκε στο περιοδικό «Χρονικό» το 1973.

[….] Στη σύγχρονη  κοινωνία με την αφάνταστα περίπλοκη δομή και την πολλαπλότητα των συνθετικών της στοιχείων, το έργο της τέχνης, χωρίς να έχει χάσει την αξία του ή τη λειτουργική του σημασία, κινδυνεύει να αποξενωθεί από τη μάζα των ανθρώπων που κινούνται ασθμαίνοντας και συνωστίζονται μέσα στις απάνθρωπες πολιτείες, χάνοντας κάθε μέρα και ένα κομμάτι από την ανθρώπινη μορφή τους και τον ανθρώπινο λόγο τους.

Αυτήν ακριβώς  την κρίσιμη στιγμή που η πνοή της τέχνης μπορεί να ανακουφίσει και να βοηθήσει τον άνθρωπο, υπάρχει κίνδυνος να χαθεί η επαφή ανάμεσα στα έργα της τέχνης και στους αποδέκτες  τους .  Ο κίνδυνος είναι διττός, όσο  ο δέκτης αποξενώνεται από το έργο, τόσο και ο δημιουργός του  χάνει τις αληθινές κινητήριες δυνάμεις και κλείνεται σε μια αυτάρεσκα ερμητική περιοχή, όπου καλλιεργεί μια διάλεκτο ολοένα και πιο ακατάληπτη για τους άλλους, ο φόβος του αγοραίου τον οδηγεί στη μόνωση, όπου όμως και το πιο πολύτιμο μέταλλο παύει να έχει οποιαδήποτε αξία.

Οι  οικονομολόγοι  μας διδάσκουν πως αξία ενός νομίσματος  είναι εκείνη που  αποχτά τούτο με τις αλλεπάλληλες αγορές, όσο πιο πολύ κινηθεί από χέρι σε χέρι και όσο πιο πολλά αγαθά έχει  προσκομίσει  στους ανθρώπους τόσο η αξία του αυξάνεται.  Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε  πως ισχύει και για το έργο τέχνης- βασική προϋπόθεση πως είναι άξιο έργο τέχνης- λιγότερο σημαντικό, που το έχουν όμως χαρεί εκατοντάδες ή χιλιάδες άνθρωποι. Γιατί τα ανθρώπινα έργα δεν έχουν μεταφυσική αξία, αλλά ανθρώπινη, που σημαίνει κοινωνική.

Μέσα σ’ αυτή  την πολύπλοκη κοινωνία ανάμεσα στο δημιουργό και στο έργο του στέκεται ο κριτικός που ασκεί ένα λειτούργημα σημαντικό και υπεύθυνο. Και αποφασιστικό. Τόσο πιο υπεύθυνο και αποφασιστικό όσο η απόσταση ανάμεσα στους ανθρώπους και στο δημιουργό γίνεται μεγαλύτερη και όσο τα σκόπιμα τη λέξη «αγορά» για να δηλώσω μιαν ακόμα ιδιότητα του έργου της τέχνης στη σύγχρονη κοινωνία.

Είτε μας αρέσει είτε όχι το έργο της τέχνης έχει σε εμπόρευμα που « διακινείται» με χίλιους τρόπους και με τις σύγχρονες οικονομικές μεθόδους. Έτσι ανάμεσα στο δημιουργό και το κοινό σημαίνει πως τελικά επιδρούν και στο ίδιο το έργο της τέχνης.

Θα αγνοήσω κάθε άλλο παράγοντα και θα δεχτώ πως από τη μία υπάρχει ο δημιουργός και το έργο του, από την άλλη το κοινό, που μπορεί να είναι ή να γίνει « φιλότεχνο» και πως αυτό ακριβώς το χώρο θα προσπαθήσω να ερευνήσω, εντοπίζοντας, όσο μπορώ, την  έρευνά μου στη Ελλάδα.

Για τον Έλληνα η σημασία της λέξης : «κριτική» είναι και πρόδηλη και παραπλανητική, γιατί εύκολα καταλαμβάνει την παραγωγή της από το ρήμα  κρίνω, παραπλανητική γιατί, όπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις δεν αισθάνεται την ανάγκη να καθορίσει τα  εννοιολογικά της όρια και το περιεχόμενό της, επειδή πιστεύει πως η γραμματική εξήγηση είναι αρκετή για να κατανοήσει και το περιεχόμενο της έννοιας  σε όλη του την έκταση.

Ότι η έννοια κριτική σημαίνει την ενέργεια που δηλώνει το ρήμα κρίνω, δεν υπάρχει αμφιβολία, κριτικός λοιπόν είναι ο άνθρωπος που κρίνει το έργο της τέχνης, αυτός δηλαδή που αποτιμά την αξία του ή την απαξία του, τις αρετές και τις αδυναμίες του.

Από την αρχική αυτή σημασία πηγάζει  και η στάση του κριτικού που παίρνει συχνά τη θέση του κριτή-δικαστή και η φυσική αντίθεση του δημιουργού προς τον κριτικό του που τον αισθάνεται ως αντίδικο, και το « σώμα του εγκλήματος» το ίδιο έργο της τέχνης, στέκεται  άφωνο και ανίκανο να πάρει μέρος στη διαμάχη, να βοηθήσει στην τελική κρίση με τη δική του υπόσταση, που από τη στιγμή της δημιουργίας και ύστερα έχει αποχτήσει αυτονομία και αυτοτέλεια.

Μια τέτοια στάση του κριτικού είναι και ατελεσφόρητη και αντιπαθητική, συχνά οδηγεί στον αυθαίρετο εγωισμό και στην αθεμελίωτη υπεροψία, ακόμη και στην αυθάδεια, όπως έγραψε κάποτε ένας κριτικός της λογοτεχνίας μας  που καταλάβαινε καλά τους δρόμους, όπως οδηγεί ψυχολογικά η άσκηση της κριτικής του ξεκινά από μια τέτοιαν αφετηρία.[…]

Όταν έννοιες όπως μέτρο, όραμα, κρίση είχαν την πραγματική τους μορφή.

Ευχαριστούμε Δάσκαλε!

Με τιμή

Φιλία Βαγιάκα

Διαφημίσεις
Καταχωρίσθηκε στὴν κατηγορία Άρθρα. Φυλάξτε τὸν μόνιμο σύνδεσμο στὰ ἀγαπημένα σας.

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

Αὐτὸς ὁ ἱστότοπος χρησιμοποιεῖ τὸ Akismet γιὰ νὰ μειώσει τὰ ἀνεπιθύμητα μηνύματα. Μάθετε τί συμβαίνει μὲ τὰ δεδομένα τῶν σχολίων σας.